close
تبلیغات در اینترنت
کوتاه درباره جبر و اختیار در منابع اسلامی (۱)
آخرین مطالب

تبلیغات

پخش کننده

پخش تصادفی بیش از ۵۰۰ دقیقه موسیقی سنتی ایرانی

786

جداکننده

کوتاه درباره جبر و اختیار در منابع اسلامی (۱)

کوتاه درباره جبر و اختیار در منابع اسلامی (۱)


بيان اختيار انسان يكي از مسائل متفرع بر عدل و حكمت الهي، مختار بودن انسان در افعالي است كه در مدار تكليف قرار گرفته، و انسان بر آنها ستايش و نكوهش ميشود؛ زيرا تكليف نمودن انسانِ مجبور و ستايش و يا نكوهش او بر كاري كه از وي صادر گرديده قبيح و نارواست، و به مقتضاي اصل عدل و حكمت، ‌خداوند از افعال قبيح منزه است.

امام علي ـ عليه السلام ـ در رد انديشة آنان كه قضا و قدر الهي را مستلزم مجبور بودن انسان ميدانند، فرموده است: «لو كان كذلك لبطل الثواب و العقاب، ‌و الأمر و النهي و الزجر، و لسقط معني الوعد و الوعيد، و لم يكن علي مسيء لائمة و لا لمحسن محمدة؛[1] اگر چنين بود، هر آئينه ثواب و عقاب، امر و نهي و تنبيه باطل بود و وعده و وعيد بياساس، و بدكار را نكوهش و نيكوكار را ستايشي نبود.»

محمد بن عجلان از امام صادق ـ عليه السلام ـ پرسيد: آيا خداوند بندگان را بر انجام كارها مجبور نموده است؟ امام ـ عليه السلام ـ پاسخ داد: «الله اعدل من أن يجبر عبدا علي فعل ثم يعذبه عليه؛[2] خداوند عادلتر از آن است كه بندهاي را بر كاري مجبور سازد آن گاه او را عقوبت دهد.» حسن بن علي وشاء از امام رضا ـ عليه السلام ـ پرسيد: آيا خداوند بندگان را بر انجام گناهان مجبور كرده است؟ امام ـ عليه السلام ـ پاسخ داد: «الله أعدل و أحكم من ذلك؛[3] خداوند عادلتر و حكيمتر از آن است كه چنين كاري را انجام دهد»

در روايات ياد شده بر منافات داشتن جبر با عدل و حكمت خداوند، و با تكليف و وعده و وعيد و پاداش و كيفر الهي تصريح و تأكيد شده است. متكلمان عدليه نيز، نظرية جبر را مخالف عدل الهي دانسته و با استناد به عدل و حكمت خداوند، بر مختار بودن انسان استدلال نمودهاند، چنان كه واصل بن عطا گفته است: «اِن الباري تعالي عدل حكيم... و لا يجوز أن يريد من العباد خلاف ما يأمر، و يحتم عليهم شيئا ثم يجازيهم عليه؛[4] خداوند عادل و حكيم است و روا نيست كه از بندگان، خلاف آنچه كه امر ميكند خواسته، و آنان را بر كاري مجبور سازد و آن گاه مجازاتشان كند.»

ابن ميثم بحراني، ‌پس از اشاره به اين كه مختار بودن انسان امري است بديهي و به اقامة برهان نياز ندارد، وجوهي تنبيهي را يادآور شده است كه دو نمونة آن عبارتند از:

1. هر عاقلي مدح بر احسان، و ذم بر عدوان را نيكو ميداند، و اين مطلب متفرع بر اين است كه نيكوكار و بدكار فاعل فعل خويش باشند. 2. ما با درك وجداني مييابيم كه افعالمان تابع انگيزههاي ما هستند و اختيار، معنايي جز اين ندارد.[5]

محقق طوسي نيز فاعليت و اختيار انسان را بديهي دانسته و گفته است: «و الضرورة قاضيه باستناد افعالنا الينا؛[6]

درك بديهي، گواه بر اين است كه افعال ما مستند به ما ميباشند.» آراء متكلمان در تفسير اختيار دلايل عقلي و نقلي ياد شده اصل اختيار را براي انسان ثابت ميكند. بر اين اساس، اعتقاد به جبر در افعال باطل است. اكنون بايد ديد، متكلمان اسلامي اختيار را چگونه تفسير كردهاند. در تفسير اختيار، سه ديدگاه مطرح شده است كه عبارتند از:

1. ديدگاه تفويض 2. ديدگاه كسب 3. ديدگاه امر بين الأمرين. در پست بعدی به بررسي اين سه ديدگاه ميپردازيم.با سپاس. هادی فرهنگ دوست

پ.ن

[1] . صدوق توحيد، باب القضاء و القدر، روايت 28. 
[2] . همان، باب نفي الجبر و التفويض، روايت 6.
[3] . همان، روايت 10.
[4] . شهرستاني، ملل و نحل، ج 1، ص 47.
[5] . قواعد المرام، ص 108. 
[6] . كشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم.

مطالب مشابه

ارسال نظر برای این مطلب

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی

پخش کننده

786

جداکننده